Şah İsmail’in Maşrapa Gazeli ve Osman Hamdi Bey’in Paris Yıllarıyla İlgili Yeni Bilgiler

Toplumsal Tarih, nisan 2016 tarihli 268. sayısında “Osman Hamdi Bey’in Paris Yıllarıyla İlgili Yeni Bilgiler” başlıklı makaleyi kapağa taşıyor. Edhem Eldem, Osman Hamdi Bey’in Paris’teki bilinmeyen eşi Agarithe ve kızlarının izini mektuplar, arşiv kayıtları ve günlük sayfalarından takip ediyor.

Gökhan Çetinsaya, “Bir Jön Türk Olarak İbnülemin Mahmut Kemal İnal ve Son Sadrıazamlar” başlıklı yazısında, İbnülemin’in 37 sadrazam ve 3 padişaha yer verdiği Son Sadrıazamlar adlı eserinden II. Abdülhamid’le ilgili bölümü mercek altına alıyor.

“Kadın Eserleri Kütüphanesi’nin 25 Yılı” başlıklı söyleşide Fatmagül Berktay, çeyrek asrı geride bırakan Kütüphane’nin kuruluşundan bugüne geçen zamanda kadın hareketinde ve kadın araştırmalarında kaydedilen aşamaları Nihal Boztekin’e anlatıyor.

Duygu Coşkuntuna, “Bir Çizgi Çekmek: Şarkiyatçılık ve Çizgi Romanlar” başlıklı yazısında, Asterix, Tenten, Corto Maltese gibi karakterlerin maceralarını farklı bir gözle değerlendiriyor; çizgi romanların Doğu ile Batı arasında “Biz” ve “Öteki” bakışını nasıl ürettiğine bakıyor.

Muhsin Macit, “Şah İsmail’in Maşrapa Gazeli”nde, Safevi hükümdarı Şah İsmail’in şair kimliğini öne çıkarıyor ve ünlü devlet adamının “Hatayi” mahlasıyla, kendisine ait bir maşrapa için yazdığı gazeli inceliyor.

Toplumun Temel Güvencesi: Hilesiz veya Adil Ağırlık - Eskiçağ ve Ortaçağ’da Terazi Ağırlıkları

@kanalkultur - Toplumsal Tarih mart 2016'da yayınlanan 267. sayısında 'Eskiçağ ve Ortaçağ’da Terazi Ağırlıkları' başlıklı dosyayı kapağa taşıyor. Oğuz Tekin editörlüğündeki dosya, Antik dünyanın kamusal alandaki en önemli araçlarından terazi ağırlıklarına odaklanıyor.

Dosya yazarlarından John H. Kroll 'Bazı Antik Terazi Ağırlıklarının Düşündürdükleri' başlıklı yazısında, 'geçmiş kültürlerin ekonomik belgeleri' olan ağırlıkların anlaşılması için bir bakış öneriyor. Oğuz Tekin, 'Eskiçağ Anadolu Kent-Devletlerinde Terazi Ağırlıkları' başlıklı yazısında Klasik ve Hellenistik dönemlerde Anadolu’da terazi ağırlıklarının coğrafi dağılımını, form ve sembollerini örneklerle anlatıyor. Bendeguz Tobias, 'Akdeniz Dünyasında Geç Antik Dönem ve Bizans Ağırlıkları'nda, hakkında kapsamlı bir yayın yapılmamış olan Geç Antik Dönem ve Bizans ağırlıklarına ilişkin genel tabloyu aktarıyor.

Chris Entwistle 'British Museum’daki Bizans Metal Ağrılıkları: Tipoloji ve Kronoloji' başlıklı yazısında, British Museum’un metal ağırlık koleksiyonunu sınıflandırarak tanıtıyor; 'Bizans Cam Ağırlıkları' yazısında da Bizans cam ağrılıklarının dört formunu mercek altına alıyor: kutu ya da haç formlular, vali büstlü ve yazılılar, 'imparator' ağırlıkları ve Arap-Bizans ağırlıkları. Matteo Campagnolo 'Toplumun Temel Güvencesi: Hilesiz veya Adil Ağırlık' başlıklı yazısında tarih boyunca ticaretin temel öğelerinden olan ağırlık sistemlerindeki adalet ve standart anlayışını gözden geçiriyor.

Galata Rum Okulu... Apollon: Kehanet ve Şifa...

Toplumsal Tarih, şubat 2016'da 266. sayısında Savvas Çilenis'in 'Galata Rum Okulu' başlıklı yazısını kapağa taşıdı. Çilenis, farklı arşivlerden belgelerle okulun inşa sürecine ışık tutuyor ve cevap bekleyen soruların izini sürüyor.

Mehmet Ö. Alkan 'En Doğru Bildiğimizden Kuşkulanmak' dizisine 'Anıtkabir'in Unutulan Darbe (Hürriyet-İnkılap-Devrim-27 Mayıs) Şehitleri' başlıklı yazısıyla devam ediyor. Alkan, farklı dönemlerdeki olaylarda 'şehit' ilan edilerek Anıtkabir'e gömülen ve sonra mezarları farklı yerlere taşınan isimlerin öyküsünü anlatıyor.

Selim Deringil, 'Benedict Anderson'ın Türkiye İzdüşümü' başlıklı yazısında, aralık 2015'te vefat eden Benedict Anderson'ın sosyal bilimler ve tarih alanındaki serüvenini, Türkiye'deki yansımalarıyla birlikte takip ediyor.

Emre Yalçın da 'Anka Kuşu Misali Bir Meydan: Taksim Meydanı' başlıklı yazısında, İstanbul'un kalbi Taksim Meydanı'nın yıllar içinde yaşadığı dönüşümü ve tanıklık ettiği olayları anlatıyor.

Sinan Şanlıer, 'Aydınlık Dergisinde Unutulan Nâzım Şiirleri' başlıklı makalesinde, Nâzım Hikmet'in Aydınlık dergisinde farklı imzalarla yayımladığı şiirlerden örnekler aktarıyor; Nâzım'a ait olma ihtimali taşıyan diğer bazı şiirleri tartışmaya açıyor. 'Rüya ve Meşruiyet: Ardeşir'in Krallığı ve Kişiliği'nde Muhammet Yücel, Sasani Devleti'nin kurucusu Ardeşir'in idealize edilişinin kaynakları üzerinde duruyor.

Ermenice Elyazması Kolofonlar: Elyazması Kolofonlarda Celali İsyanları

Toplumsal Tarih ocak 2016'da yayınlanan 265. sayısında Henry Shapiro’nun '17. Yüzyıl Osmanlı-Ermeni Sosyal ve Entelektüel Tarihine Aralanan Yeni Bir Pencere: Ermenice Elyazması Kolofonlar' başlıklı yazısını kapağa taşıyor. Henry Sapiro, Ermeni rahiplerin yazdığı ve Türkçe tarih yazımında neredeyse hiç yararlanılmamış olan elyazması kolofonlardan örnekler sunuyor.

Sato Moughalian 'Kütahya’dan Kudüs’e: Kudüs’te Ermeni Seramik Ticaretinin Doğuşu' başlıklı yazısında, Kudüs’ün dokusuna işlemiş seramik ustalığının Osmanlı döneminde Kütahya’daki Ermeni zanaatkârlara uzanan köklerinin izini sürüyor.

Sinem Erdoğan '18. Yüzyılda Nakkaşhane Üzerine Belgeler: Sûrname-i Vehbî ve Musavvir İbrahim Çelebi' başlıklı yazısında, 1720 yılında Osmanlı Sarayı’nda düzenlenen şenlik için hazırlanan resimli sûrname kopyalarının üretim süreci hakkında yeni fikirler öne sürüyor.

Sibel Gürses Söğüt 'Osmanlı’nın Modernleşme Sürecinde İstanbul’un Yangın Söndürme Araçları' başlıklı yazısında Osmanlı’da suyun yangınla mücadeledeki yerini ve kurulan su şebekesiyle yangın söndürme konusundaki tasarıları ele alıyor.

Darülaceze’de Çocuk Bakımı ve Eğitimi

Toplumsal Tarih aralık 2015'te yayınlanan 264. sayısında Nuran Yıldırım’ın “Darülaceze’de Çocuk Bakımı ve Eğitimi: Lakita Dairesi ve Yetimhane, İmalathaneler, İlkokul” başlıklı yazısını kapağa taşıyor. Yıldırım, 31 ocak 1896 günü hizmete giren Darülaceze’nin ağırlıklı olarak ilk yıllarını belgeler ve dönem fotoğrafları eşliğinde anlatıyor.

Fikret Adanır ve Oktay Özel,Tarih Vakfı Yurt Yayınları için 1915 Siyaset, Tehcir, Soykırım kitabını derliyor. 30’dan fazla yazarın katkıda bulunduğu bu kapsamlı çalışma ve 1915’te yaşananlarla ilgili olarak Merve Erol, Adanır ve Özel ile söyleşiyor.

Ozan Avcı “Bir Jön Türk’ün Günlüğü ve 1915” başlıklı yazısında İTC’nin ünlü iktisatçısı Cavid Bey’in yeniden yayımlanan günlüklerine dayanarak önde gelen bir İttihatçının 1915’te Ermeni halkının uğradığı zulmü ve sonrasını olaylar henüz sıcakken nasıl değerlendirdiğine bakıyor.

Tamara Scheer “Yenipazar Sancağı’nda Avusturya-Macaristan Mevcudiyeti (1879-1908)” başlıklı makalesinde neredeyse tam olarak II. Abdülhamid dönemine denk gelen Avusturya-Macaristan birliğinin bölgedeki varlığı esnasında ne tür zorluklarla karşılaştığını, Osmanlı ile ilişkilerinin nasıl geliştiğini, bölge halkının onların varlığına nasıl bir reaksiyon verdiği gibi konuları irdeliyor.

Zafer Toprak, “Nâzım Hikmet, Üçüncü Enternasyonal ve Mahatma Gandhi” yazısında, Gandhi’nin hayatını anlatmaktan başka o dönem Üçüncü Enternasyonal çizgisine bağlılığı devam eden Nâzım’ın Gandhi hakkındaki oldukça farklı değerlendirmelerini ele alıyor.

Barış...

Toplumsal Tarih kasım 2015'te yayınlanan 263. sayısının kapağını 10 ekim 2015 günü Ankara’daki Barış mitinginde hayatını kaybeden 102 kişinin hatırasına ayırdı.

Aydan Çelik’in çizimiyle hazırlanan kapakta öne çıkarılan “İstanbul ve Boğaz Kıyılarının Akışkan Panoraması” başlıklı makale, Aslı Özgen Tuncer’e ait. Tuncer, İstanbul’un sinemadaki “akışkan” imgesini, Haliç veya Boğaz boyunca su üzerinden akan panoramik çekimler etrafında inceliyor.

Mete Tunçay “Şevket Süreyya Aydemir’in Mektubu” başlıklı yazısında, TKP’nin 1927 tevkifatıyla Türkiye komünist hareketinde yaşanan kırılmayı ve Şevket Süreyya Aydemir’in 1928 yılında Komintern’e yazdığı mektubu ele alıyor.

Murat Koraltürk, “Fırtına ve Yaşlı Bir Gemi: Adana Şilebinin Batışı” başlıklı yazısında, 27 ocak 1943’te Karadeniz’de bir yıldız karayel fırtınasında batan Adana şilebinden hareketle, Türkiye’de yaşanan deniz kazalarının nedenleri üzerinden duruyor.

Nurşen Gürboğa, “1923 Nüfus Mübadelesi ve Mübadil Romanlara Yönelik İskân ve Denetim Politikaları” başlıklı yazısında, devletin Mübadele ve sonrasında Romanlara yönelik gözetim ve denetim mekanizmalarının izini sürüyor; Roman / Çingene toplulukların ulus inşasına ve toplumsal yaşama dahil edilecek makbul yurttaşlar olarak görülmeyişinin altını çiziyor.

Murat Cankara, “Ahmed Midhat Efendi’nin Kaleminden Büyülü Fener”de, Ahmed Midhat Efendi’nin yazdığı ve ilk kez resimli Mir’ât-ı Âlem dergisinde yayımlanmış, ardından Manzara dergisi tarafından bir kitapçık olarak basılmış olan Sihr-i Sirâcî adlı eseri inceliyor.

Osmanlı’da Çevre Sorunları: Osmanlı Irakı’nda Petrol ve Petrole Dayalı Çevre Kirliliğinin Keşfi

Toplumsal Tarih, ocak 2008'de yayınlanan 169. sayısında “Osmanlı’da Çevre Sorunları”nı ele alıyor.

Dosya’da yer alan ilk yazı aynı zamanda dosyanın editörlüğünü de üstlenen Hamdi Genç’e ait. “İstanbul Boğaziçi Sahillerinde Sanayileşmeye Gösterilen Tepkiler" başlıklı yazıda, Boğaziçi’nin hem Avrupa hem de Anadolu sahillerinde, 19. yüzyıldan itibaren görülen çarpık sanayileşmeye halkın ve kamu otoritelerinin verdiği tepkiler iki örnek üzerinden açıklanıyor.

Haliç’ten Osmanlı Irakı’na Çevre Sorunları

Dosya’da yer alan bir diğer yazı, M. Sait Türkhan’ın, "19. yüzyılda Haliç’te Çevre Sorunları ve Deniz Kirliliği" başlıklı makalesi. Yazar, Haliç ve çevresinde meydana gelen kirliliğin nedenlerini; Tabiat Şartlarından Kaynaklanan Kirlilik, İnsan Eliyle Meydana Gelen Kirlenme ve Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Kirlilik başlıkları altında inceliyor.

Filiz Dığıroğlu, "Osmanlı Devleti’nde Hava Kirliliği" başlıklı makalesinde, 19. yüzyılda İstanbul’daki sanayileşme ve deniz ulaşımında kullanılan vapurların bacalarından çıkan duman nedeniyle meydana gelen hava kirliliği ve devletin ilgili birimlerinin bunu önlemek amacıyla aldıkları önlemlere ilişkin değerlendirmeler yapıyor.

Burcu Kurt, "Osmanlı Irakı’nda Petrol ve Petrole Dayalı Çevre Kirliliğinin Keşfi” başlıklı yazısında, Osmanlı Irakı ile İran toprakları arasından geçen ve “bölge halkının yegâne içme suyu kaynağı olmanın yanı sıra sosyoekonomik hayat açısından da önem taşıyan Şattü'l-Arap Nehri’nin” petrol nedeniyle kirlenmesini ele alıyor.

Mezhepçilik ve Oryantalizm - Türk İmajı

Toplumsal Tarih ekim 2015'te yayınlanan 262. sayısında Murat Bozluolcay’ın “Mezhepçilik ve Oryantalizm” başlıklı yazısını kapağa taşıyor. Bozluolcay “1860 Cebel-i Lübnan ve Şam Hadiseleri”ni kaleme alan Iskander Abkarius’un elyazmasının 1920’de Hollandalı Scheltama tarafından gün yüzüne çıkarılıp yorumlanmasını anlatıyor.

27 Ağustos 2015'te aramızdan ayrılan BÜ Tarih Bölümü Öğretim Görevlisi ve Tarih Vakfı Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Vangelis Kechriotis, derginin sayfalarında bir makalesi ve ardından yapılan uğurlama törenindeki konuşmaların metinleriyle anılıyor. Kechriotis’in “Postkolonyal Eleştirilerin Gözüyle Geç Dönem Osmanlı Çalışmaları” başlıklı makalesini Emre Akın Pilgir çevirdi.

“ABD-Osmanlı İlişkilerinde 1903-1904 Krizi” başlıklı yazısında Adil Baktıaya, 23 Ağustos 1903’te Beyrut’taki Amerikan konsolos vekilinin bir saldırıyla öldürüldüğü haberinin ardından ABD ile Osmanlı arasında başlayan krizin izini sürüyor.

Mehmet Öznur Alkan, “Türkiye’de Sosyalizmin Baharı ve TİP Yayınları”nda Türkiye İşçi Partisi’nin 1961-1971 yılları arasındaki yayınlarını inceliyor.

Murat Koraltürk, “II. Dünya Savaşı’nda Akdeniz, Türk Şileplerinin Dönüş Maceraları ve Dış Seferler” başlıklı yazısında, II. Dünya Savaşı’nda gemilerin seyir güvenliğinin riskli hale gelmesi üzerine, tarafsız kalan Türkiye’nin kendi denizlerindeki tavrını aktarıyor.

“Malta’da Türk İmajı”nda Akın Öge, Osmanlı Devleti ile Malta arasında yaklaşık iki buçuk asır süren mücadelenin eğitime, sanata, gündelik hayata yansımalarını ele alıyor.

Beyaz Atlı Fatih ve Necmettin Erbakan Plakları

Toplumsal Tarih eylül 2015'te yayınlanan 261. sayısında Edhem Eldem’in “İstanbul’un Beyaz Atlı Fatihi: Tarihte Gerçek Konusunda Küçük Bir Araştırma” başlıklı yazısını kapağa taşıyor. İstanbul’da işgal orduları komutanı General Franchet d’Espèrey’nin, 8 Şubat 1919’da düzenlenen geçit töreniyle Beyoğlu’na girişi Türk tarih yazımında şoven bir üslupla anlatılır ve kimi ayrıntıları olduğundan farklı aktarılır. Eldem yazısında bu çarpıtmanın kaynaklarını araştırıyor. Bu makaleye kapakta Aydan Çelik’in ilüstrasyonu eşlik ediyor.

Edhem Eldem “Torosyan Tartışmasını Bitiren Bir Derleme: Tarih, Otobiyografi ve Hakikat” başlıklı diğer yazısında, Ayhan Aktar’ın Tarih, Otobiyografi ve Hakikat: Yüzbaşı Torosyan Tartışması ve Türkiye’de Tarihyazımı adlı kitaptaki makalesinde kendisine yönelttiği saldırılara cevap veriyor.

Zafer Toprak, “Nâzım Hikmet’in ‘Putları Kırıyoruz’ Kampanyası ve Yeni Edebiyat” başlıklı yazısında Cumhuriyet’in ilk on yıllarında yeni-eski kavgasının edebiyattaki yansımalarını ve bu çerçevede Nâzım Hikmet’in Resimli Ay dergisinde başlattığı “Putları Kırıyoruz” kampanyasını ele alıyor.

Gönül Paçacı “Vecdi Seyhun Arşivine Bakarken” başlıklı yazısında bestekâr ve piyano, ud ve viyolonsel icracısı Vecdi Seyhun’un Tarih Vakfı’na bağışlanmış olan arşivini tanıtarak araştırmacılara yeni bir alan açıyor ve Seyhun’un yaşamöyküsünü anlatıyor.

“Tarihin Sesli Tanıkları, Necmettin Erbakan Plakları: ‘Yallah Tazyik Erbakan’” başlıklı yazısında Mehmet Öznur Alkan, siyaset sahnesinde uzun yıllar var olan Necmettin Erbakan’ın konu edildiği mizah ve yergi türündeki 45’lik plakları örnekliyor.

Romanlar, Sınırlar ve Göç(ebelik)

Toplumsal Tarih ağustos 2015'te yayınlanan 260. sayısında “Romanlar, Sınırlar ve Göç(ebelik)” başlıklı dosyayı kapağa taşıyor. Editörlüğünü Pelin Tünaydın’ın yaptığı dosya, Kuzey ülkelerinde ve Türkiye’de ırkçı kalıp yargılarla hazırlanan yasaların mantığına ve bunlara bağlı olarak göçebe Romanların çektiği sıkıntılara odaklanıyor.

Dosya yazarlarından Ilsen About “Yabancı Uyruklu Göçebeler: Batı Avrupa’nın İki Savaş Arası Sınır Rejiminde Roman Aileler” başlıklı yazısında, iki dünya savaşı arasındaki dönemde Batı Avrupa’ya hâkim olan “Çingene karşıtı” politikaları inceliyor. Ludwig Wiklander 1840-60 arasında Romanya’da serfliğin ve köleliğin ilga edilmesiyle serbest kalan Roman nüfusun İskandinav ülkelerine göçünde yaşanan sorunları ele alıyor.

Pelin Tünaydın da “Irkçılık ile Antikomünizm Arasında: 1950-1951 Bulgaristan Göçü ve Romanlar” başlıklı yazısında, II. Dünya Savaşı sonrasında Bulgaristan’ın kendi vatandaşı olup Türkçe konuşan insanların yanında, anadilleri Türkçe olmayan 1000 kişilik bir Roman grubunu da Türkiye’ye göçe zorlaması ve sonra Türkiye’nin bu grubun geri göndermesi üzerinde duruyor.

Murat Koraltürk’ün “Hisar Vapuru Faciası ve Kabotajı Yeniden Düşünmek” başlıklı yazısı Zonguldak’tan İstanbul’a kömür taşıyan yaşlı Hisar gemisinin Eşek Adası önlerinde batmasını ve 22 denizcinin 22 Aralık 1937 günü hayatını kaybetmesini konu ediyor. Zafer Toprak “Mayakovski’nin İntiharı ve Nâzım Hikmet” başlıklı yazısında ünlü şair Vladimir Mayakovski’nin 14 Nisan 1930 günü silahını kalbine dayayıp intihar etmesini, bu intiharın yankılarını ve Nâzım Hikmet üzerinde yarattığı etkiyi ele alıyor.

Cumhuriyet Dönemi’nde Asker Tipolojisi: Askere Din Dersleri ile Osmanlı ve İran Etkileşimi - Osmanlı İmparatorluğu ve İran’da Modernite ve Meşrutiyet

“Toplumsal Tarih”, ekim 2007'de yayınlanan 166. sayısında, Fariba Zarinebaf’ın kaleme aldığı “Osmanlı İmparatorluğu ve İran’da Modernite ve Meşrutiyet” başlıklı yazıyı kapağına taşıyor.

Niyazi Kızılyürek’in “Taksim Tezinin Doğuşu” başlıklı yazısı, Oğuz Tekin’in kaleme aldığı Clemens Bosch’a ait biyografi çalışması, İsmail Kara’nın “Askere Din Dersleri” başlıklı çalışması, 1970’lerin başında Türkiyeli işçilerin kurduğu 16.000 ortaklı BİR-EMEK Elektronik Fabrikası’nın tarihi, Ubaid MÖ 5500-3400 döneminde işgücü denetiminin arkeolojik kökenleri, Vedat Günyol’un yakın arkadaşı Orhan Burian’ın ablaları Mediha ve Hadiye Hanım’a yazdığı mektuplar, 1930 yılında yapılan içinde “dönme” listelerinin de olduğu bir nüfus çalışması üzerine yazılar ve daha pek çok nitelikli araştırma “Toplumsal Tarih”in 166. sayısında yer alıyor.

Arkeolog Metin Gökçay ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürü İsmail Karamut ile Theodosius limanındaki kazılar ve Nuri Özbağdatlı ile Hasankeyf’teki son gelişmeler üzerine gerçekleştirilen söyleşiler, 1 Eylül Dünya Barış Günü, 12 Eylül’ün 27. Yıldönümü ve İstanbul’dan Viyana’ya uzanan etkinlikler dergi kapsamındaki yazılarda irdeleniyor.

Fariba Zarinebaf, “Osmanlı İmparatorluğu ve İran’da Modernite ve Meşrutiyet” başlıklı yazısında, İran meşrutiyet hareketinin Osmanlı’daki gelişmelerden nasıl etkilendiğini ve İran’daki Azeri nüfus dolayısıyla Türkçe’nin bu etkilenmede oynadığı önemli rolü anlatıyor.

Niyazi Kızılyürek’in “Taksim Tezinin Doğuşu” başlıklı yazısı Kıbrıs Rum toplumunun ve Kıbrıs Türk toplumunun “farklı milliyetçilik”lerine değinirken özellikle sömürgeci İngiltere’nin jeostratejik kaygılarla Türkiye ile diplomatik faaliyetleri sonucu ortaya çıkan “Taksim Tezi”nin doğuş sürecini anlatıyor.

Emval-i Metruke ve Tasfiye Komisyonlarının Yapısı ve İşlevi

Toplumsal Tarih, temmuz 2015'te yayınlanan 259. sayısında Ümit Kurt’un “Emval-i Metruke ve Tasfiye Komisyonlarının Yapısı ve İşlevi” başlıklı yazısını kapağa taşıyor. Ümit Kurt, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki belgelerden yola çıkarak Ermenilerin yaşadığı bölgelerde 33 Emval-i Metruke Komisyonu ve 42 Tasfiye Komisyonu oluşturulduğunu ortaya koyuyor; komisyonlardan biri Osmanlı Ermeni vatandaşlarının mallarını tespit ederken, diğeri de tespiti yapılan malları şahıslara satmak veya orduya bağışlamak gibi yollarla tasfiye etmiş.

K. Aslıhan Yener, “Alalah Kazıları 15 Yaşında” başlıklı yazısında, Hatay’da antik Alalah kentinde on beş yıldır yönettiği kazının, 1930’larda ilk çalışmaları başlatan C. Leonard Woolley’den bu yana geçtiği aşamaları anlatıyor. Mehmet Öznur Alkan yine resmi propaganda plaklarından yola çıkarak, bu kez de “Tarihin Sesli Tanıkları: ‘Demirel Demirel İktidara Yine Gel’” başlığı altında, Süleyman Demirel’i öven ve yeren plakları renkli örneklerle tanıtıyor.

“Ziya Gökalp, Nâzım Hikmet ve Tevfik Fikret” başlıklı yazısında Zafer Toprak, ölümünün 100. yıldönümünde Tevfik Fikret’i anıyor ve bu üç yazarın birbirine bakışını değerlendiriyor. Saltuk Duran’ın “Direktuar Dönemi Fransa’sının Yunan Politikaları Çerçevesinde Manililer” başlıklı yazısı, Yunanistan’ın güneyinde Mora yarımadasının güneybatı ucunda yaşayan isyankâr Mani halkını ele alıyor.

Adam Bennet McConnel, “Ankara Cinayetini Amerikan Belgelerinden Okumak”ta, 16 Ekim 1945’te yaşanan ve literatürde “Ankara cinayeti” olarak geçen, Dr. Neşet Naci Arzan’ın Haşmet Orbay tarafından öldürülmesi olayına dair farklı iddiaları karşılaştırıyor. Beno Kuryel “Matematiğin Tarihsel Dinamikleri” başlıklı yazı dizisinin ilk bölümünde, matematiğin tarihsel bir evrime sahip olduğu savından hareketle, Paul Ernest’in “Değerler ve Matematiğin Toplumsal Sorumluluğu” başlıklı makalesinin çevirisini sunuyor.

Osmanlı’da Göç

“Toplumsal Tarih” dergisi, eylül 2007'de yayınlanan 165. sayısında, Osmanlı İmparatorluğu’nda göç olgusunu kapağına taşıyor. Cumhuriyet kurulduktan sonra Türkiye’de yeşeren erken dönem ırkçılığını incelemenin yanı sıra “tarihçi”lik ve ırkçılık üzerine dönen güncel tartışmalara da perspektif sunan “Irkçı Düşünce” adlı yazı; II. Dünya Savaşı sırasındaki Türk-Alman ilişkilerini ele alan çalışma; Mustafa Suphi ve arkadaşlarına karşı yerel halkı kışkırtan Muhafaza-i Mukaddesat Cemiyeti’nin düzeni konusunda ilk kez yayımlanan belge; Suriçi İstanbulu’nun yüzyıl kadar önce önemli bir eğlence ve sanat merkezi olan Direklerarası’nın geçmişi; İttihad ve Terakki mensubu Ahmed Rıza Bey’in gerçekleştirdiği iki zorunlu yurtdışı seyahati; Pirenne’in ortaçağda feodalizmden kapitalizme geçiş sürecine dair tezleri üzerine yazılar ve daha pek çok nitelikli çalışma “Toplumsal Tarih”in 165. sayısında yer alıyor.

Alibeyköy Barajı’nın kurumasıyla ortaya çıkan ve Mimar Sinan’ın en önemli eserlerinden biri olan Mağlova Kemeri üzerine Semavi Eyice ile yapılan söyleşi; Sagalassos kazılarının “büyük keşfi” Hadrian heykeli parçaları üzerine kazı başkanı Marc Waelkens tarafından kaleme alınan yazı; Çatalhöyük kazılarında ortaya çıkan son buluntuları “Toplumsal Tarih”in 165. sayısında okurla buluşuyor..

Taner Timur, Osmanlı İmparatorluğu’nun farklı dönemlerine göç perspektifinden bakıyor:

Fizikososyal ve Fizikomatematik - 16. Yüzyıl Osmanlı Mimarlığının Teknolojik Arka Planı: Mekânın Matematiksel Kavranışı

Toplumsal Tarih haziran 2015'te yayınlanan 258. sayısında Fizikososyal ve fizikomatematiksında Uğur Tanyeli’nin “16. Yüzyıl Osmanlı Mimarlığının Teknolojik Arka Planı: Mekânın Matematiksel Kavranışı” başlıklı yazısını kapağa taşıyor. Uğur Tanyeli, Osmanlı mimarlığını ölçme, planlama ve görsel betimleme sacayağında iki kavramın kılavuzluğuyla tartışıyor: Fizikososyal ve fizikomatematik.

Patrick Donabédian, Kars’ın Digor ilçesinde ortaçağda inşa edilmiş Khıdzgonk Manasıtırı’nın ayakta kalan tek kilisesi Surp Krikor’a dikkatleri çekiyor. “Kurtarılması Gereken Bir Anıt: Khıdzgonk Surp Sarkis Kilisesi” başlıklı bu yazı, yapının tarihi ve mimari öyküsünü anlatmanın yanında, kamuoyuna ve yetkililere bir çağrı niteliği taşıyor.

Zehra İlhan “Safiye Hanım ve Celal Bey: 19. Yüzyıldan Bir Boşanma Hikâyesi”nde, 19. yüzyıl ortalarında Sivas’ta başlayıp İstanbul’a uzanan ilginç bir boşanma davasının izini sürüyor. Davaya ilişkin kayıtlar, okuru şaşkınlığa sürükleyecek ayrıntılar içeriyor.

“Halid Ziya Uşaklıgil’in Kaleminden İzmir” başlıklı yazısında Önder Şenyapılı, Uşaklıgil’in İzmir Hikâyeleri adlı kitabındaki öykülerden alıntılarla ilerliyor. Yazar, kentin 19. yüzyıl sonlarından 20. yüzyılın ilk yarısına değin yaşadığı dönüşümü mekânlar arasında gezinerek anlatıyor.

Taylan Esin “Savaş, Tehcir, Ütopya: Darüleytamların Yükselişi ve Çözülüşü”nde I. Dünya Savaşı ve Ermeni tehciri sürecinde yetim çocukların bir çatı altında toplandığı darüleytamları inceliyor. Esin’in yazısı bir trajedinin üzerinde “saadet köyleri” kurup “asker, sanatkâr ve gürbüz bir nesil” yetiştirmenin hedeflendiği darüleytamlarda çözülüşü ve emval-i metrukenin paylaşımından sonra hangi mekanizmalar neticesinde yetimlerin payına sefalet ve açlık düştüğünü anlatıyor.

Fes ve Şapka Çatışması

[KanalKultur] - “Toplumsal Tarih”, Haziran 2007'de yayınlanan 162. sayısında Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet sürecine kadar uzanan köklü bir çatışmanın izini sürüyor; “Fes-Şapka Çatışması” üzerinden Osmanlı’da modernleşme sancılarına mercek tutuyor. Osmanlı’da bir kurtuluş projesi olarak hayata geçirmeye çalışılan “Osmanlıcılık” düşüncesi, 1933 üniversite reformu, Bernard Lewis’in Irwing Kristol ödülünü alırken yaptığı konuşma, 1915 Ermeni olaylarının “The New York Times” gazetesindeki yansımaları, 16. yüzyılda Osmanlı’nın eline düşen esirler, Anadolu’da serbest ekonominin ilk izleri, Mübadele’den 84 yıl sonra İzmir’de yaşamış ve yaşayan Giritlilerin hikayeleri üzerine yazılar, 1947-48’de DTCF’deki tasfiye üzerine Korkut Boratav ile yapılan bir söyleşi ve daha pek çok nitelikli araştırma “Toplumsal Tarih”in 162. sayısında yer alıyor.

“Toplumsal Tarih” dergisi, 162. sayısında ek olarak Tarih Vakfı Sosyal Bilimler Öğretmen Platformu’nca hazırlanan ‘Eğitim Bülteni’nin ikincisini yayımlıyor.

Dilara Kahyaoğlu, Hasan Tahsin Özkaya ve Tuğrul Yakarçelik’in yayıma hazırladığı bültenin bu sayısında, 12 Eylül darbesi ile ilgili lise öğrencileri tarafından gerçekleştirilen bir sözlü tarih denemesi üzerinden, sözlü tarih çalışmalarının metodolojisi, süreci ve zorlukları aktarılıyor.

Bülten’de, Tarih Vakfı Öğretmenleri Çalışma Komisyonu’nun, İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersi programı hakkındaki görüşlerini içeren, yeni ve eski müfredatın kıyaslanarak analiz edildiği bir çalışma ve “Şu Çılgın Türkler” kitabı üzerine tartışmalar yer alıyor.

Türkçe konuşan bir Kapadokyalı: Pavlos Karolidis’in Farklı Kişilik ve Aidiyetleri - Atina'da Kapadokyalı, İzmir'de Atinalı, İstanbul'da Mebus...

Toplumsal Tarih mayıs 2015'te yayınlanan 257. sayısında Vangelis Kechriotis’in “Pavlos Karolidis’in Farklı Kişilik ve Aidiyetleri” başlıklı yazısını kapağa taşıyor. Karolidis, Türkçe konuşan bir Kapadokyalı olarak Osmanlı İmparatorluğu ve Almanya’da eğitim görmüş; İzmir, Atina ve İstanbul’da kültürel mirasını, etnik ve dini kimliğini savunmak zorunda kalmış bir Meclis-i Mebusan üyesi.

Cemil Koçak, “Atatürk’ün Zehirlendiği İddiası” başlıklı makalesinde, 6 Nisan 2015 tarihli Yeni Şafak gazetesinin Atatürk’ün İnönü ve çevresince zehirlendiğini kanıtlama iddiasıyla yayımladığı “belgeler”i mercek altına alıyor.

Gülhan Balsoy, “19. Yüzyıl İstanbul’unda Bikes ve Bimesken Bir Kadın Olmak” başlığı altında, Haseki Hastanesi’nin 19. yüzyıl boyunca geçirdiği dönüşümü inceliyor; kimsesiz ve yoksul kadınların karşı karşıya olduğu eşitsiz ortama bu kadın hastanesinin penceresinden bakıyor.

Arsen Yarman, “Anadolu Ermeni Tıbbına Kısa Bir Bakış”ta Ani, Kilikya, Amasya ve Sivas Okulları üzerinden, Ermeni tıbbının birikimini ve oluşturduğu geleneği ele alıyor.

“Kitlelere: Komintern’in Üçüncü Kongresinin Tutanakları, 1921” başlıklı yazısında Mete Tunçay, aynı adlı kitaptan yola çıkarak, Üçüncü Kongre’yi Türkiye solu açısından değerlendiriyor.

Mehmet Beşikçi ve Alexandre Toumarkine, Avrupa tarihçisi John Horne ile I. Dünya Savaşı üzerine yaptıkları söyleşide Horne, konuya ulus-aşırı perspektiften yaklaşıyor ancak ülkelerin özgül deneyimlerinin de altını çiziyor.

Türkiye’de Hilafetin İlgası ve Mısır Ulemasının Tepkisi

Toplumsal Tarih, mart 2011'de yayınlanan 207. sayısındaki başyazısında saltanatın ve hilafetin ilgasını ve ilgadan sonra halifeliği kapma telaşının nasıl bir rekabete yol açtığını ve Kahire’de Mart 1924’te yayınlanan bir risale üzerinden Mısır’daki ulemanın tepkisini ele alıyor.

Zafer Toprak, beş yazılık dizisinin dördüncü yazısında Şevket Aziz Kansu’nun başını çektiği Erken Cumhuriyet Dönemi’ndeki antropoloji çalışmalarını ve bu çalışmaların nasıl la-dini bir tarih anlayışına yol açtığını ortaya koyuyor.

İpek Çalışlar, Tarih Vakfı Arşivi’nde bulunan, Nazım Hikmet’in dayısı Ali Fuat Cebesoy’a yazdığı mektupları inceleyerek mektupların yazıldığı koşulları ve Nazım’ın içinde bulunduğu durumu değerlendiriyor.

Ayşe Yazıcıoğlu, İşgal Dönemi'nde Aydede’den Yansıyan İstanbul’un ekonomik ve siyasi meselelerine ilişkin çıkan sonuçları irdeliyor.

Tülin Ural, Tek Parti Dönemi takdim ve selamlaşma usulleri üzerinden adab-ı muaşeret kuralları ile toplumsal hiyerarşilerin nasıl kurulduğuna ilişkin örnekleri paylaşıyor.

Ortaçağ Kıbrıs’ında Sosyal ve Kültürel Hayat

Toplumsal Tarih Nisan 2015'te yayınlanan 256. sayısında Ahmet Usta’nın editörlüğünü yaptığı dosyayla, “Ortaçağ Kıbrıs’ında Sosyal ve Kültürel Hayat”ı ele alıyor. Dosya yazıları Kıbrıs’ta Lusignanlar dönemini etnik ve dini gruplardan köle ticaretine, avcılıktan duvar resimlerine farklı yönleriyle inceliyor.

Luca Zavagno “Geç Antik Dönem ile Ortaçağ Arasında ‘Ortak Payda’ Olarak Kıbrıs” başlıklı yazısında, Bizans ve Arap dünyası arasındaki mücadelede yerleştiği konumdan hareketle Kıbrıs’ı “ortak payda” kavramıyla ilişkilendiriyor. Seyit Özkutlu “Ortaçağ Kıbrıs’ında Dini Gruplar Arasındaki Sosyokültürel Etkileşim” yazısında, Latin ve Ortodoks kiliselerinin aksi yöndeki çabalarına rağmen dini ve kültürel gruplar arasında var olan alışverişi; bunun yanında Katolik din adamlarının yasa dışı faaliyetlerini inceliyor. “Lusignan ve Venedik Dönemlerinde Kıbrıs’ta Avcılık (1192-1570)” ile, Nicholas Coureas krallar, asilzadeler, şövalyeler ve tüccarların avcılık faaliyetlerini yasa metinleri ve kronikleri esas alarak anlatıyor. Ahmet Usta “Ortaçağ Kıbrıs’ında Uzun Mesafeli Köle Ticareti ve Türk Köleler” başlıklı yazısında 14. yüzyılda Kıbrıs’ta görev yapmış Cenevizli noter Lamberto di Sambuceto’nun kayıtlarından yola çıkarak Famagusta’daki (Mağusa) köle ticaretini örneklerle aktarıyor. “Ortaçağ Mağusa’sında Duvar Resimleri, Yazmalar ve Çokkültürlülük” başlıklı yazısında Michael J. K. Walsh, halen Mağusa’da bulunan sonradan cami olan bir Katolik kilisesindeki “Sabaste’nin Kırk Şehidi” freskinin kalıntılarını inceleyerek, Mağusa’da kültürler arasındaki uyum ve uyumsuzluğun izlerini sürüyor.

Ayasofya: Kimlik, Hafıza ve Mekân

Toplumsal Tarih, şubat 2015'te yayınlanan 254. sayısında Nevra Necipoğlu ve Çiğdem Kafescioğlu’nun editörlüğünü yaptığı dosyayla, Bizans’tan bu yana İstanbul’un belleğini kaydeden Ayasofya’ya sayfalarını açıyor.

Giriş yazısının başlığı, dosyanın hazırlanma amacını içinde taşıyor: “Ayasofya: Kimlik, Hafıza ve Mekân Üzerine Binbeşyüz Yıllık Bir Tartışma”.

Buket Kitapçı Bayrı, Hayrettin Yücesoy, Gülru Necipoğlu ve Edhem Eldem’in yazıları yapının tarihsel ve fiziksel olarak geçirdiği değişimi, yüklendiği simgesel anlamdaki dönüşümü farklı açılardan incelerken, Zeynep Ahunbay da bir dünya mirası olan Ayasofya’daki koruma sorunlarının üzerinde duruyor.

Dosya dışı sayfalarda Stefo Benlisoy, “Patrik III. Yuvakim ve Anadolulu Ortodokslar” başlıklı yazısıyla Anadolulu Ortodoksların Patrikhane seçimlerinde neden iki dönem patrik seçilen III. Yuvakim’i destekledikleri sorusunu ortaya atıyor ve bu soruya, sınıfsal ve etnik meseleleri ve Ortodoks ruhban hiyerarşisindeki sorunları göz önünde tutarak cevap arıyor.

“İstanbul’da Rus Arkeoloji Enstitüsü (1897-1914)” başlıklı yazısında Pınar Üre 19. yüzyılda kurulan ve Osmanlı ülkesinde arkeoloji alanında önemli işler yapan Rus enstitüsünün emperyal bir amaçla kuruluşunu, faaliyetlerine hangi motivasyonun yön verdiğini ve bu faaliyetlerin sonuçlarını anlatıyor.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye Sinema Tarihi

Toplumsal Tarih Mart 2015'te yayınlanan 255. sayısında Özde Çeliktemel-Thomen’in editörlüğünü yaptığı dosyayla, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e sinemayı mercek altına alıyor. Dosya yazıları Osmanlı’da çekilen ilk filmlerden Manaki Kardeşler’e, sinemanın iktidar ve tarihle ilişkisinden film yıldızı olmak isteyen gençlere verilen öğütlere uzanıyor.

“Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye Sinema Tarihi” başlıklı dosyada Özde Çeliktemel-Thomen, II. Abdülhamid döneminde sinemada denetim ve sansür mekanizmalarını inceliyor. Nezih Erdoğan nitrat filmlerin yol açtığı kazaları, yani küçük çaplı yangınları ve bunlara karşı alınan önlemleri anlatıyor. Saadet Özen, sinemanın tarihle kol kola girişini Manaki Kardeşlerin “Hürriyet” başlıklı film serisi üzerinden örnekliyor. Özge Özyılmaz 1930 ve 40’larda açılan “yıldız yarışmaları”nın mesajlarını, basına yansımaları üzerinden aktarıyor. Esin Paça Cengiz, Türkiye’de sinema, tarih ve temsil ilişkisi üzerine sorular sorup yanıtları tartışıyor.

Dosya dışı sayfalarda Mehmet Ö. Alkan “En Doğru Bildiğimizden Kuşkulanmak” dizisinin onuncu yazısını “İcadından 12 Eylül’e Cumhurbaşkanlığı Forsu ve 16 Türk Devleti Efsanesi” üzerine kuruyor. Alkan, metninde Cumhurbaşkanlığı forsunun hangi motivasyonla “icat” edilip sürdürülegeldiğini anlatıyor; forstaki 16 yıldızla temsil edilen Türk devletlerinin hangileri olduğu konusundaki tartışmaları tarih kitapları ve resmi kurumlarca hazırlanan listelerden izliyor.

“I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Ordusunda Ermeni Askerler” başlıklı yazısında Ayhan Aktar, Meşrutiyet döneminde 1909’da çıkarılan bir kanunla erkek gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının da askere alınmasından sonra, büyük savaş öncesinde ve savaş sırasındaki Ermeni subay ve askerlerin durumuna eğiliyor.

Rohat Alakom “Kandilli Kız Lisesi’nin İlk Müdiresi Hanna Hindbeck’in Öyküsü” başlıklı yazısında, bundan yaklaşık yüz yıl önce kurulan lisede görev yapan Hanna Hindbeck’in kimliği ve karanlıkta kalmış yaşam öyküsünü yeni bilgiler ışığında aydınlığa kavuşturuyor.