Köroğlu: Şamandan Âşıka, Alptan Erene - Şamanlık Ereninin / İreninin İslamî Erene Transformasyonu

Fuzuli Bayat:
Köroğlu: Şamandan Âşıka, Alptan Erene.
Akçağ Yayınları, Ankara 2003, 176 S.,
ISBN 978-975-3384438

[KanalKultur] - Halen Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi'nde görev yapan Prof. Dr. Fuzuli Bayat'ın "Köroğlu: Şamandan Âşıka, Alptan Erene" adlı eserinde birçok versiyonu bulunan Köroğlu Destanı'nın çeşitli adlar altında (Köroğlu, Goroglu, Gurguli v.b.) ve çeşitli türlerde (destan, halk şiiri ve efsane şeklinde) Orta Asya'da ve Horasan'da (Türkmen, Özbek, Kazak, Karakalpak, Tacik, Kalmık, Arap, Afgan, Kürt) Kafkas'ta, (Azerbaycan, Kumik, Ermeni, Gürcü, Abhaz) Anadolu ve Balkanlar'da (Türk, Gagauz, Balkan Türkleri) Sibirya'da (Tobol Tatarları) ve Başkırtlar'ta yayıldığı belirtiliyor.

Eserde ayrıca Köroğlu Destanı'nın, değişik Türk şivelerinin yanı sıra, en az yedi dilde; Ermenice, Gürcüce, Kürtçe, Abazaca, Arapça, Tacikçe, Afganca ifade edildiği de ortaya konuyor.

Yazar, buradan hareketle Köroğlu Destanı'nın tarihî ve mitolojik yönünü ön plana çıkartıyor; bununla da bütünü hakkında bilgi veriyor.

Fuzuli Bayat, sözlü gelenekte, tam dört asırdan fazla ifade edilen Köroğlu Destanı'nı âşık edebiyatının en değerli ve en önemli parçası olarak niteliyor ve şimdiye kadar Köroğlu'nun on üç halkın edebiyatında yazılı şekilde mevcut olduğunu ifade ediyor.

Yazar, "Köroğlu: Şamandan Âşıka, Alptan Erene" adını verdiği eserinde Köroğlu Destanı'nın yayınlanan bütün kitaplarını, ayrı ayrı kollarını bir araya getiriyor ve bilimsel bağlamda tek bir Köroğlu Destanı oluşturuyor; destanın esasını oluşturan öğeyi ortaya çıkarmaya çalışıyor.

Eser, "İçindekiler", "Ön Söz", "Giriş", "Sonuç" ve "Kaynaklar" hariç; "Kör-oğlu = Gur-oğlu", "Kör = Gur (Mezar) Paraleliği ve Işık Zıtlığı", "Hak Vergisi = Buta", "Âşıklık Öğesi", "Eren Olarak Kurulma", "Eren = İren Sentezi", "Hak ile Hak Olmak", "Ölmeden Evvel Ölmek", "Kızılbaşlık", "Erenlik ve Dini İdeoloji", "Trikisterlik" ve "Baba Derviş Etkisi" adlı on iki bölümden oluşuyor.

Eserde, "Kör-oğlu = Gur-oğlu" başlığı altında "İkizler Miti", "Köroğlu Bozkurt ilişkisi", "Dağ Ruhu ve Doğumda Rolü" ve "Köroğlu, Mitolojik Ana Kompleksinde" hakkında bilgiler veriliyor.

Yapıtın, "Hak Vergisi = Buta" adını taşıyan kısmında "Köroğlu'nun Âşık Olarak Kurulmasında Eski İnançların Fonksiyonel Rolü", "Bade İçme", "Halk Sufizmindeki Bade Kavramının Semantiği" ve "Butanın (Badenin) Sunulma Şekilleri" üzerinde duruluyor.

Günümüze Ulaşan Tek Bizans Destanı

Richard C. Dietrich (Hazırlayan):
Digenēs Akritēs
- Günümüze Ulaşan Tek Bizans Destanı.
Tarih Vakfı Yurt Yayınları,
İstanbul 2009, 178 S.,
ISBN 978-975-333-229-3

[KanalKultur] - Anadolu'nun günümüze ulaşan tek Bizans destanı Digenēs Akritēs, Tarih Yurt Vakfı Yayınları'ndan çıktı.

Richard C. Dietrich'in destanın farklı nüshalarını karşılaştırarak çevirdiği ve yayına hazırladığı Bizans destanı, yine Dietrich'in açıklayıcı giriş yazısıyla yayımlanıyor.

Basileios Digenēs Akritēs adlı bir kahramanı konu alan destan, aynı zamanda Anadolu'nun ortaçağına ait önemli bir tarihsel kaynak.

Bu destan, Basileios Digenēs Akritēs adlı kahramanın soyunu, kahramanlıklarını, evliliğini, vahşi hayvanlara ve insanlara karşı verdiği mücadeleleri ve sonunda ölümünü konu ediniyor.

1868'de Trabzon'da Sümela Manastırı kütüphanesinde ortaya çıkarılan ilk nüshasının 1875'te yayımlanmasına kadar unutulmuş olan Digenēs Akritēs, Fransız Chanson de Roland ya da İspanyol Cantar de mío Cid gibi ortaçağa ait diğer destanlardan farklı olarak milli bir destan niteliği taşımıyor. Fransız ve İspanyol destanlarında Hıristiyan bir kahraman Müslümanlara karşı savaşıyor. Digenēs Akritēs'te ise kahramanın babası Hıristiyanlığı kabul eden bir Arap emiri ve Digenēs çoğunlukla Hıristiyan haydutlara karşı savaşıyor. Bu çelişkili durum, kahramanın adına da yansıyor; digenēs "çift soylu" anlamına gelen bir sıfat iken, akritēs "uç beyi, uç askeri" anlamını taşıyor. Bu melez kimlikli kahramanın canavarlar, haydutlar ve savaşlarla dolu hayatı, hakkında çok az bilgi sahibi olduğumuz Anadolu'nun ortaçağını okurla paylaşıyor..