Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Yemek Kültürü

Evliya Çelebi Seyahatname’sinde yer alan gıda maddeleri, yemek adları, mutfak-sofra araç gereçleri ve yiyecek-içecekle ilgili esnaf ve mekânlara dair bilgiler 17. yüzyıl Osmanlı dünyasının ve komşularının yemek kültürü için benzersiz bir veri tabanı oluşturuyor.

Evliya Çelebi elli bir yıllık yolculukları sırasında şaşırtıcı bir titizlikle tam 2.246 gıda maddesi kaydetmiş. Bunlardan 480’i meyve; 303’ü tatlı; 255’i çorba, pilav, kebap turşu vb. yemekler; 241’i içecek; 232’si et, sakatat, tavuk ve yumurta; 193’ü hamur işi ve ekmek; 170’i sebze, tahıl ve baklagiller; 140’ı balık ve deniz mahlûkları; 105’i süt ürünleri; kalan 127’si de yağ, baharat ve çerez türü gıdalar.

Seyyahın olağanüstü hoş ve nüktedan üslubuyla yemeklere dair anlattıkları hem Osmanlı beslenme alışkanlıkları konusunda bildiklerimizi zenginleştirerek destekliyor, hem de bu bilgilerin bir bölümünü yeniden gözden geçirmeye, sorgulamaya ve sofra kültürümüzü daha iyi tanımamıza yardımcı oluyor. Ayrıca bizi İstanbul’un, sarayın, yüksek rütbelilerin mutfaklarından çıkarıp 17. yüzyılın yöresel mutfakları ve “sokak tatları” ile tanıştırıyor.

İstanbul, Trabzon, Bursa, Bitlis, Belgrat, Üsküp, Yanya, Saraybosna, Şam, Kahire, Kırım mutfaklarını ve sokak satıcılarını aktarırken, “Osmanlı mutfağı”nın sadece İstanbul saray mutfağıyla sınırlı olmadığını fısıldıyor, daha geniş bir coğrafyanın ve toplumsal kesimin mutfak anlayışıyla ilgili zengin ipuçları veriyor.

Yakın Tarihten Notlar: Bir Tasavvuf Yolculuğu Seyahatname - Doğumunun 400. Yılında Bir Seyyahın İzleri: Evliya Çelebi

[KanalKultur] - "XVII. Yüzyıl Osmanlısı'nda Anadolu'da Yaşayan Gayri Müslimlerin Durumları", "Bir Tasavvuf Yolculuğu Seyahatname", "XVII.Yüzyıl'da İstanbul'daki İnanca Dayalı Şifa Yerleri", "Seyahatnamede Musiki Bilgileri", "Yalova'dan Mekke'ye Evliya Çelebi'nin İzinde"; "İstanbul Bahçeleri"...

Doğumunun 400. yıldönümü dolayısıyla 2011 yılı Unesco tarafından Türkiye'de "Evliya Çelebi Yılı" ilan edildi. Bu kapsamda Evliya Çelebi'nin seyahatleri çeşitli etkinliklerle anıldı ve yeniden değerlendirildi.

25 - 26 mart 2011 tarihlerinde Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezi'nde "Doğumunun 400. Yılında Bir Seyyahın İzleri: Evliya Çelebi" sempozyumu düzenlendi.

"Doğumunun 400. Yılında Bir Seyyahın İzleri: Evliya Çelebi" başlıklı Sinevizyon Gösterisi'nin ardından üç oturumda toplam 13 bildiriyle Evliya Çelebi yeniden değerlendirildi.

Başkanlıklarını Prof. Dr. İlber Ortaylı, Prof. Dr. Feridun Emecen ve Doç. Dr. Tansu Açık'ın yaptığı oturumlarda şu bildiriler yer aldı:

Yakın Tarihten Notlar: Evliya Çelebi...

[KanalKultur] - "Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Trablusşam Mevlevihanesi-Dün ile Bugün"; "Evliya Çelebi'nin Mısır Seyahatindeki Tümcelerin Analizi"; "Seyahatname'de Kafkasya Coğrafyası"; "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde İran'ın Etnik ve Dilsel Coğrafyası"; "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'ne Göre 17. Yüzyıl Osmanlı-Türk Musikisi"; "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Diller ve Osmanlıda İki Dillilik"; "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Antik Çağ Bilgileri"; "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Tasavvufi Unsurlar"; "Evliya Çelebi Seyahatnamesi Muzır mıdır?"; "Seyahatname'de Azerbaycan Tekke, Hankah ve Sufileri"; "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'ne Göre 17. Yüzyılda Anadolu'da Gayrimüslimler"; "Evliya Çelebi'ye Göre 17. Yüzyıl Adalet Sisteminin Görünümü"; "Seyyahların Aynası: Saraybosna"...

23 - 26 mart 2011 tarihleri arasında Kütahya'da Kütahya Valiliği'nin organizasyonu; Kültür Bakanlığı, Unesco Türkiye Milli Komisyonu Başkanlığı, Kütahya Belediyesi, Kütahya Ticaret Odası, Kütahya Tanıtma Vakfı ve Dumlupınar Üniversitesi'nin katkısıyla, Osmanlı döneminin ünlü seyyahı Evliya Çelebi'nin "tarihen hak ettiği değerin yurt içi ve yurt dışında geniş kitlelere ulaştırılması, tarihî şahsiyetinin bilimsel bir bakışla incelenmesi ve bu sayede kültür tarihi açısından dikkatlerin Türkiye üzerinde yoğunlaşması gayesi ile alanında uzman isimlerin katıldığı uluslararası nitelikte bir sempozyum" düzenlendi.

"Doğumunun 400. Yılında Uluslar Arası Evliya Çelebi Sempozyumu" başlığıyla düzenlenen toplantının Düzenleme Kurulu Başkanı Dr. Yusuf Akçay'dı.

Sempozyumda; "Evliya Çelebi'nin Tarihî Kimliği", "Seyahatnâme'de 17. Yüzyıl Osmanlı Coğrafyası (Ortadoğu, Balkanlar, Anadolu)", "Seyahatname'nin Yazılı Kaynakları", "Seyahatname'nin Folkloru", "Tarih Çalışmalarında Seyahatnamenin Önemi", "Dil Çalışmalarında Seyahatname'nin Önemi", "Disiplinler Arası Çalışmalarda Seyahatnâme", "Seyahatname'ye Göre 17. Yüzyıl Osmanlı Coğrafyasında Siyasi-İdarî ve Askerî Yapı", "Seyahatname'ye Göre 17. Yüzyıl Osmanlı Coğrafyasında Ekonomik ve Demografik Yapı", "Seyahatname'ye Göre 17. Yüzyıl Osmanlı Coğrafyasında Sosyo-Kültürel Yapı", "Kütahya ve Evliya Çelebi" konu kümelerindeki 8 oturumda toplam 34 bildiri tartışmaya açıldı.

Doğumunun 400. Yılında Uluslar Arası Evliya Çelebi Sempozyumu'nda, eş zamanlı olarak ayrıca "Evliya Çelebi Sergisi" de açılıyor ve "History of Traveler – Bosnia – On The Trail of Evliya Celebi" konularında Aida Begic, Nihad Kreševljaković ve Erol Zubčević ile söyleşi gerçekleştirildi...

Doğumunun 400. Yılında Uluslar Arası Evliya Çelebi Sempozyumu Programı'nda (23 - 26 mart 2011, Kütahya) yer alan bildiriler ve bildirilerin sahipleri şunlardı:

Yakın Tarihten Notlar: Seyyahlar ve Seyahatnameler, Seyyahın 'Ben' ve 'Öteki' Algısı

[KanalKultur] - "Yeniçağ Avrupa Seyahatnâmelerinde Türkler"; "Ebu'l-Kasım Ubeydullah B. Abdillah B. Hordadbeh'in (IX. Yüzyıl) "Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik" Eserinde İstanbul / Kostantiniye"; "Ortaçağ Avrupası Türk Seyyahının Bakışlarında"; "Latin Kronikçilerin Eserlerinde İstanbul'un Haçlılar Tarafından Fethi"; "Evliya Çelebi'nin "Anlatısında" Antik Dünya Bilgisi"; "Evliya Çelebi'nin Balkan Güzergâhındaki Bazı Mekânlar ve İnsanların Bugünkü Tiplemeleri"; "Bir Oksidentalist Olarak Evliya Çelebi"; "19. Yüzyılda Anadolu'ya Gelen Batılı Seyyahların Siyasi Faaliyetleri"; "Gezginler ve Osmanlı Modernleşmesine Bakış"; "Avrupalı Seyyahların Osmanlı Hamam Kültürünü Algılayışı ve Hamam Kültürünün Arka Planı: 16. Yüzyılda İstanbul Hamamları"; "Seyahatnâme Adlı Bir Siyasetnâme: Seyahatnâme-i İbrahim Bey"...

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi, 23 - 24 mayıs 2011 tarihlerinde "Evliya Çelebi'nin Doğumunun 400. Yılı Münasebetiyle Seyyahlar ve Seyahatnameler" konulu bir sempozyum düzenledi. Sempozyum "Bilim Kurulu"nda Prof. Dr. Feridun Emecen, Prof. Dr. Ali Arslan, Prof. Dr. Mahir Aydın, Prof. Dr. Abdülkadir Donuk, Prof. Dr. Abdülkerim Özaydın ve Prof. Dr. M. Hamdi Sayar bulunuyordu. "Düzenleme Kurulu" ise şu isimlerden oluşmuştu: Doç. Dr. Zeynep T. Ertuğ, Doç. Dr. Mualla Uydu Yücel, Doç. Dr. Hamdi Şahin, Doç. Dr. Birsel Küçüksipahioğlu, Yrd. Doç. Dr. Neriman E. Hacısalihoğlu ve Araş. Gör. Adem Korkmaz.

Sempozyumda Osmanlı coğrafyasını gezip gören seyyahlar ve eserleri, bu eserlerde Osmanlı İmparatorluğu'na dair hatıralar ve gözlemler; Evliya Çelebi'nin seyahatnamelerinde yer alan bölgeler ve şehirler; Eskiçağ seyahatnamelerinde Anadolu ve Osmanlı coğrafyasının diğer bölgeleri; seyahatnamelerde mekânlar ve insanlar; seyyahın 'ben' ve 'öteki' algısı; bir yazın türü olarak 'Seyahatname'; tarihi bir kaynak olarak seyahatnameler;  İslam Medeniyetinde seyyahlığın ve seyahatnamenin yeri, Müslüman seyyahlar ve eserleri; seyahatnameler bağlamında Oryantalizm ve Oksidentalizm hakkında düzenlenen 6 oturumda toplam 33 bildiri tartışmaya açıldı.

Evliya Çelebi'nin Doğumunun 400. Yılı Münasebetiyle Seyyahlar ve Seyahatnameler Sempozyumu'nda yer alan bildiriler şunlardı:

Nasıl Bir Arada Yaşamalıyız?, Erzurum Şehidi Vasil Harizanos, Antik Depremler...

[KanalKultur] - Toplumsal Tarih'in, mayıs 2007'de yayınlanan 161. sayısında Türkiye'nin son dönemde en çok tartışılan konularından biri olan "bir arada yaşama"yı ele alıyor. "Vatandaşlık", "Türk kimliği", "Türkiyelilik" gibi konularda kafa yormak isteyenlere yeni açılımlar sağlayacak bir başka çarpıcı konu da derginin kapağına taşınıyor: Erzurum ordugâhındaki bir yangın sırasında arkadaşlarını kurtarırken ölen Rum asıllı er Vasil Harizanos'un hikâyesi.

Seyahatname dışında kimliğine ilişkin neredeyse hiçbir bilgi bulunmayan Evliya Çelebi'ye ait bir "papinta kağız"ın (sorunsuz yolculuk yapılabilmesi için verilen bir tavsiye mektubu) bulunması, Japon emperyalizminin yükselişi ve Çin-Japon savaşı, Sagalassos arkeolojik ören yerinin 6-7. yüzyıllarda yaşadığı şiddetli depremler, 16. yüzyılda Akdeniz'de kürek mahkûmları, 19. yüzyıl ortalarında Manisa Ermenilerinin sosyal ve ekonomik durumları, Demokrat Parti'nin iktidara geldiği 14 Mayıs tarihini "demokrasi bayramı"na dönüştürme çabaları, Winston Churchill ve Çanakkale muharebeleri, altın ve gümüş vefkler üzerine ve daha pek çok konuda nitelikli araştırmalar Toplumsal Tarih'in 161. sayısının makaleleri arasında..

Toplumsal Tarih 161 sayıda geniş bir 'güncel' yelpazeyle de okurlarıyla buluşuyor: Mete Tunçay'ın kaleminden "300 Spartalı" filmi üzerine bir eleştiri, Herkül Millas'dan okul kitaplarında Yunan kimliği değerlendirmesi, Oğuz Tekin'in Kadıköy'e sokak anıtı olarak yerleştirilen sikkeler üzerine eleştirisi, Semih Aktekin'in Euroclio Slovenya toplantısı izlenimleri...

Erzurum Ordugâhındaki Yangında Arkadaşlarını Kurtarırken Ölen Rum Asıllı Erin Hikâyesi: "Erzurum Şehidi Vasil Harizanos" - Rıfat N. Bali'nin kaleminden, 27 Mayıs 1960 darbesinden 6 ay sonra Erzurum'da ordugâh yangınında ölen Vasil Harizanos'un cenazesi ve sonrasında "azınlık" ve "vatandaşlık" kavramları üzerinden basında çıkan haber ve tartışmalar: "Vasil Harizanos, asker arkadaşlarıyla birlikte Erzurum Orduevi'nin salonunu, yaklaşmakta olan yılbaşı gecesi kutlamasına hazırlarken aniden çıkan yangında, alevlerin içine dalıp, mahsur kalan üç asker arkadaşını kurtaracak, dördüncü arkadaşını kurtarmaya çalışırken dumandan boğulacak ve kaldırıldığı hastanede hayatını kaybedecektir. Cenazesi, İstanbul Kurtuluş'ta Rum cemaatinin, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin, CHP'nin ve vatandaşların katılımıyla büyük bir kalabalık eşliğinde kaldırılır. Bu olayın ardından basında, içinde Bülent Ecevit'in de yer aldığı 'azınlık', 'vatandaşlık' vb. kavramlar üzerinden 'Nasıl bir arada yaşamalıyız?' şeklinde özetlenebilecek bir tartışma başlar."

"Evliya Çelebi Özel Sayısı"

[KanalKultur] - "Evliya Çelebi" Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi'nin 10. sayısına "özel" konuk oldu.

Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi'nin 10. sayısında Mehmet Ali Ünal, "Evliya Çelebi'ye Göre Bir Osmanlı Veziri: Seydi Ahmed Paşa" [An Ottoman Vizier According to Evliya Çelebi: Seydi Ahmed Pasha] başlıklı makalesinde Evliyâ Çelebi'nin verdiği bilgiler çerçevesinde 17. yüzyılın mâruf simâlarından sarayda eğitim görmüş, sancakbeyiliği, beylerbeyilik ve vezirlik rütbelerine yükselmiş; savaşlara katılmış; "devrin kahramanlarından"; aynı zamanda zalim bir şahsiyet olup görev yaptığı yerlerde reâyâya yaptığı zulümlerle tanınan; Köprülü Mehmed Paşa ile giriştiği iktidar mücadelesini kaybedip padişah emri ile 1661 yılında öldürülen Seydi Ahmed Paşa'yı konu ediniyor.

Jean-Louis Bacqué-Grammont ise, "Hayranlık Uyandıran Kültür Şokları: Batı Avrupa'dan ve Osmanlı'dan Birkaç Örnek" [Le Choc Des Cultures Décliné à L'admiratif: Quelques Exemples Ouest-Européens et Ottomans] başlıklı makalesinde, içinden çıktığı kültürün az çok ayrıcalıklı ve yüksek mevkisinde bulunup başka kültürlerin üretebildiği muhteşem eserleri keşfeden herhangi birinin tavrının incelenmesini ele almayı öneriyor; ünlü Angkor-Vat Tapınağı hakkında İberik yarımadası ve Fransız bakışlarıyla Evliyâ Çelebî'nin Piramitler veya bugün Slovakya'da bulunan Košice'deki büyük orglar hakkındaki bakışını yan yana koyuyor.

Mehmet Yaşar Ertaş, "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Yollar: Kaldırımlar, Köprüler ve Kervansaraylar" [The Roads in the Seyahatname of Evliya: Highways, Bridges and Caravanserais] başlıklı makalesinde Evliya Çelebi'nin Osmanlı dünyasını her yönüyle kaleme aldığı seyahatnamesinde yıllarını geçirdiği yolları, kaldırımları, caddeleri, köprüleri, hanları ve kervansarayları anlatımına bakıyor; onun yola ilişkin verdiği her türlü bilgiyi değerlendirerek Osmanlı yollarının temel unsurlarını irdeliyor.